หัวโขนวิถีไทย: การจัดการทุนวัฒนธรรมเพื่อยกระดับเศรษฐกิจชุมชนและสำนึกท้องถิ่นตามแนวพระพุทธศาสนาในจังหวัดพระนครศรีอยุธยา

บทคัดย่อ

บทความวิจัยนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อ 1. สำรวจและจัดเก็บข้อมูลการจัดการทุนวัฒนธรรมการทำหัวโขนวิถีไทยในจังหวัดพระนครศรีอยุธยา 2. พัฒนากลไกการขับเคลื่อนทุนทางวัฒนธรรมโดยการมีส่วนร่วมของภาคีเครือข่ายตามแนวพระพุทธศาสนา 3. สร้างและพัฒนาผู้นำ ผู้ประกอบการ และวิสาหกิจวัฒนธรรม และ 4. สร้างและประเมินนิเวศวัฒนธรรมที่นำไปสู่การสำนึกท้องถิ่น ผ่านพันธกิจที่ 4 ของมหาวิทยาลัยมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย งานวิจัยนี้เป็นการวิจัยและพัฒนา (R&D) ภายใต้กรอบ Engage Enrich Enhance กลุ่มตัวอย่างรวมกว่า 400 คน ประกอบด้วยผู้ให้ข้อมูลสำคัญ ผู้ทรงคุณวุฒิ เครือข่ายความร่วมมือ ผู้นำ ผู้ประกอบการ ผู้สืบทอด ผู้รับบริการ และนักเรียน เครื่องมือวิจัย ได้แก่ แบบสัมภาษณ์ แบบสอบถาม แผนความร่วมมือ หลักสูตรพัฒนา และแบบประเมิน ข้อมูลเก็บด้วยการสัมภาษณ์ สนทนากลุ่มเฉพาะ การบันทึกภาคสนาม การทดลอง และแบบออนไลน์ วิเคราะห์เชิงคุณภาพด้วยการวิเคราะห์เนื้อหา และเชิงปริมาณด้วยสถิติพรรณนาและอนุมาน

ผลการวิจัยพบว่า 1. การสำรวจทุนวัฒนธรรมโขนพบ 50 รายการ ได้แก่ โบราณวัตถุ 20 รายการ สถาปัตยกรรม 8 รายการ งานช่างฝีมือ 3 รายการ ศิลปะการแสดง 9 รายการ และพิธีกรรม/ประเพณี 10 รายการ พร้อมฐานข้อมูลและ Culture Map Thailand 2. การพัฒนากลไกเกิดขึ้นจากคณะกรรมการและภาคีเครือข่ายหลัก จัดทำแผนความร่วมมือเชิงกลยุทธ์ทั้งระยะสั้น กลาง และยาว 3. การเสริมสมรรถนะทุนมนุษย์ พัฒนาผู้นำ 5 คน ผู้ประกอบการ 10 คน และผู้สืบทอด 10 คน พร้อมต้นแบบผลิตภัณฑ์/บริการสร้างสรรค์ 19 รายการ ครอบคลุมการบูชา ไลฟ์สไตล์ การศึกษา และท่องเที่ยววัฒนธรรม 4. การสร้างนิเวศวัฒนธรรมดำเนินผ่านกิจกรรม 9 ชุด เช่น การอบรม การพัฒนาวัดและบ้านช่างเป็นแหล่งเรียนรู้ เทศกาลวัฒนธรรม และหลักสูตร “หัวโขนวิถีไทย” (MCU MOOC และสมุดภาพ) โดย MCU MOOC มีผู้เรียนผ่าน 99% และสมุดภาพได้ผลการเรียนรู้ดีมาก ผลลัพธ์ คือ การสร้างกลไกความร่วมมือที่ยั่งยืน ผลิตภัณฑ์–บริการเพิ่มมูลค่า ศักยภาพผู้นำและผู้ประกอบการสูงขึ้น เศรษฐกิจชุมชนเติบโตประมาณ 15% พร้อมสร้างสำนึกท้องถิ่นและ “พลังละมุน (Local Soft Power)” ตามแนวพระพุทธศาสนา