ตัวเร่งปฏิกิริยาดิจิทัล: การเคลื่อนไหวทางสังคมบนอินเทอร์เน็ต และอิทธิพลต่อพลวัตของพรรคการเมืองไทย

ยุทธพร อิสรชัย

ผู้แต่ง

ยุทธพร อิสรชัย สาขาวิชารัฐศาสตร์ มหาวิทยาลัยสุโขทัยธรรมาธิราช

คำสำคัญ:

การเคลื่อนไหวทางสังคมบนอินเทอร์เน็ต, พลวัตพรรคการเมือง, การเมืองแบบอัลกอริทึม, นิติสงคราม, อำนาจนิยมแข่งขัน

บทคัดย่อ

บทความวิจัยนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อ 1. ระบุและวิเคราะห์ลักษณะของการเคลื่อนไหวทางสังคมบนอินเทอร์เน็ตในประเทศไทยและผลกระทบต่อวาทกรรมสาธารณะและการระดมทางการเมือง 2. วิเคราะห์เปรียบเทียบพลวัตการปรับตัวเชิงยุทธศาสตร์การสื่อสาร นโยบาย และอุดมการณ์ของพรรคการเมืองไทยที่เป็นกรณีศึกษา (ได้แก่ พรรคประชาชน พรรคภูมิใจไทย และพรรคชาติไทยพัฒนา) ในการตอบสนองต่อโครงสร้างโอกาสทางการเมืองและข้อเรียกร้องจากมวลชนดิจิทัล และ 3. อธิบายผลกระทบของการปะทะสังสรรค์ระหว่างขบวนการเคลื่อนไหวทางสังคมบนอินเทอร์เน็ตกับโครงสร้างอำนาจรัฐ ที่นำไปสู่การเปลี่ยนผ่านกระบวนทัศน์เชิงโครงสร้างและอุดมการณ์ของระบบพรรคการเมืองไทยในระยะยาว การศึกษานี้เป็นการวิจัยเชิงคุณภาพ เครื่องมือการวิจัยเป็นการสืบค้นข้อมูลเพื่อหาปริมาณการค้นหาที่เกี่ยวข้อง (RSV) จาก Google Trends และการสัมภาษณ์แบบมีโครงสร้าง ผู้ให้ข้อมูลหลัก คือ ตัวแทนพรรคการเมือง นักเคลื่อนไหว และนักวิชาการ รวมจำนวน 5 คน โดยใช้วิธีการเลือกแบบเฉพาะเจาะจง การวิเคราะห์ข้อมูลใช้การวิเคราะห์แก่นเรื่อง (Thematic Analysis) และการวิเคราะห์วาทกรรม (Discourse Analysis) ด้วยโปรแกรม ATLAS.ti

ผลการวิจัยพบว่า 1. การเคลื่อนไหวทางสังคมบนอินเทอร์เน็ตได้เปลี่ยนผ่านจากการกระทำรวมหมู่สู่การกระทำแบบเชื่อมโยง (Connective Action) ที่มีลักษณะกระจายศูนย์และไร้แกนนำ นำไปสู่การทะลุเพดานวาทกรรมสาธารณะ แต่ปรากฏการณ์ดังกล่าวก็ได้สร้างสภาวะห้องเสียงสะท้อน (Echo Chambers) ให้เกิดขึ้นด้วยเช่นกัน 2. การปรับตัวของพรรคการเมือง ได้แก่ พรรคประชาชนวิวัฒนาการสู่พรรคการเคลื่อนไหวแบบแพลตฟอร์ม (Platform-Movement Party) ที่เน้น DIY Politics แต่ถดถอยสู่ปฏิบัตินิยมเมื่อพรรคเผชิญวิกฤต พรรคภูมิใจไทยใช้ยุทธศาสตร์ปฏิบัตินิยมดิจิทัลผสานระบบอุปถัมภ์ (Digital Clientelism) จนประสบความสำเร็จในการเลือกตั้ง และพรรคชาติไทยพัฒนาใช้การปรับตัวแบบระมัดระวัง และ 3. ผลกระทบระยะยาว ได้แก่ 1. การกระตุ้นให้โครงสร้างอำนาจรัฐแบบดั้งเดิมต้องตอบสนองด้วยการใช้อำนาจเผด็จการดิจิทัล (Digital Authoritarianism) และ 2. นิติสงคราม (Lawfare) หรือการใช้กฎหมายเป็นเครื่องมือทางการเมือง ซึ่งต่อมากลายเป็นเพดานจำกัดโอกาสสำหรับการพัฒนาประชาธิปไตยของประเทศไทย

เอกสารอ้างอิง

จันจิรา สมบัติพูนศิริ. (2566). สื่อและความรุนแรงทางการเมือง (1) สื่อมองการชุมนุมอย่างไร การรายงานข่าวก็เป็นแบบนั้น. สืบค้นเมื่อ 28 เมษายน 2569 จาก https://prachatai.com/journal/2023/11/106982.

ผู้ให้ข้อมูลหลักคนที่ 1. (2567, 18 ธันวาคม). นักวิชาการผู้เชี่ยวชาญด้านดิจิทัลและการเมืองไทย [บทสัมภาษณ์].

ผู้ให้ข้อมูลหลักคนที่ 2. (2567, 30 ธันวาคม). นักเคลื่อนไหวทางการเมืองภาคประชาสังคม [บทสัมภาษณ์].

ผู้ให้ข้อมูลหลักคนที่ 3. (2568, 23 มิถุนายน). ผู้แทนระดับแกนนำกำหนดนโยบายของพรรคการเมืองขนาดใหญ่ [บทสัมภาษณ์].

ผู้ให้ข้อมูลหลักคนที่ 4. (2568, 11 มิถุนายน). ผู้แทนระดับแกนนำกำหนดนโยบายของพรรคการเมืองขนาดกลาง [บทสัมภาษณ์].

ผู้ให้ข้อมูลหลักคนที่ 5. (2568, 16 มิถุนายน). ผู้แทนระดับแกนนำกำหนดนโยบายของพรรคการเมืองขนาดเล็ก [บทสัมภาษณ์].

พระครูวิรุฬปัญญาสาร และพระมหาอานันต์ เจริญศิริพัชร. (2568). นักการเมืองกับการสื่อสารในยุคดิจิทัล ผลกระทบต่อความน่าเชื่อถือ และความไว้วางใจของประชาชน. วารสารสิทธิ์ทรรศน์, 3(2), 84-95.

ยุทธพร อิสรชัย. (2566). ความสัมพันธ์และปัจจัยที่ส่งผลให้การใช้อินเทอร์เน็ตทำให้เกิดการแบ่งขั้วทางการเมืองในประเทศไทย. วารสาร มจร สังคมศาสตร์ปริทรรศน์, 11(1), 378-390.

_____. (2569). ตัวเร่งปฏิกิริยาดิจิทัล: การเคลื่อนไหวทางสังคมบนอินเทอร์เน็ตและอิทธิพลต่อพลวัตของพรรคการเมืองไทย (รายงานผลการวิจัย). นนทบุรี: มหาวิทยาลัยสุโขทัยธรรมาธิราช.

วสุชน รักษ์ประชาไท และบัวชมพู มนต์ลักษณ์. (2567). ท่านเด็ดดอกไม้ทิ้งจะยิ่งบาน ?: โครงสร้างโอกาสทางการเมืองและการเกิดขึ้นของขบวนการนักศึกษาในฮ่องกง ไต้หวัน และไทย. วารสารพัฒนศาสตร์วิทยาลัยพัฒนศาสตร์ ป๋วย อึ๊งภากรณ์ มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์, 7(2), 211-217.

ศูนย์ทนายความเพื่อสิทธิมนุษยชน. (2567). สิงหาคม 2567: จำนวนผู้ถูกดำเนินคดีทางการเมืองยอดรวม 1,956 คน ใน 1,302 คดี. สืบค้นเมื่อ 27 มีนาคม 2569 จาก https://tlhr2014.com/archives/69613.

ไอลอว์. (2565). การชุมนุมปี 2563 พริบตาแห่งความเปลี่ยนแปลง: พลังก่อตัวจากไหน มีพัฒนาการอย่างไร เราเจออะไรมาบ้าง. สืบค้นเมื่อ 14 มิถุนายน 2568 จาก https://www.ilaw.or.th/articles/10090.

Bennett, W. L. & Segerberg, A. (2012). The Logic of Connective Action: Digital Media and the Personalization of Contentious Politics. Information, Communication & Society, 15(5), 739-768.

Castells, M. (2008). The New Public Sphere: Global Civil Society, Communication Networks, and Global Governance. The ANNALS of the American Academy of Political and Social Science, 616(1), 78-93.

della Porta, D. (2015). Social movements in times of austerity: bringing capitalism back into protest analysis. Cambridge, Malden: Polity press.

Gerbaudo, P. (2019). The Platform Party: The Transformation of Political Organisation in the Era of Big Data. In Chandler, D. & Fuchs, C. (Eds.), Digital Objects, Digital Subjects: Interdisciplinary Perspectives on Capitalism, Labour and Politics in the Age of Big Data. (pp. 187-198). London: University of Westminster Press.

Higashijima, M. & Washida, H. (2024). Varieties of clientelism across political parties: new measures of patron–client relationships. European Political Science Review, 16(2), 260-280.

Kheokao, J. & Kheokao, D. (2025). Thailand. Reuters Institute for the Study of Journalism. Retrieved April 28, 2026, from https://reutersinstitute.politics.ox.ac.uk/digital-news-report/2025/thailand.

Laohabut, T. & McCargo, D. (2024). Thailand's Movement Party: The Evolution of The Move Forward Party. Journal of East Asian Studies, 24(1), 25-47.

Lertchoosakul, K. (2022). The rise and dynamics of the 2020 youth movement in Thailand. Brussels Belgium: Heinrich-Böll-Stiftung European Union.

Lim, M. (2025). Social Media and Politics in Southeast Asia. United Kingdom: Cambridge University Press.

Mérieau, E. (2022). Democratic Breakdown through Lawfare by Constitutional Courts: The Case of Post “Democratic Transition” Thailand. Pacific Affairs, 95(3), 475-496.

Sinpeng, A. (2024). Social Media and the DIY Politics in Thailand’s 2023 Election. Pacific Affairs, 97(1), 99-116.