การเสริมสร้างศักยภาพองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นในการจัดการอุทกภัย และภัยแล้ง: แนวทางเชิงนโยบายเพื่อความยั่งยืนของชุมชน

มงคลกร ศรีวิชัย; อนุสรา ใจเฉลียว

ผู้แต่ง

มงคลกร ศรีวิชัย คณะวิศวกรรมศาสตร์ มหาวิทยาลัยเทคโนโลยีราชมงคลล้านนา
อนุสรา ใจเฉลียว คณะวิศวกรรมศาสตร์ มหาวิทยาลัยเทคโนโลยีราชมงคลล้านนา

คำสำคัญ:

การจัดการภัยพิบัติ, องค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น, ความยืดหยุ่นของชุมชน, การมีส่วนร่วม, การปรับตัวต่อสภาพภูมิอากาศ

บทคัดย่อ

บทความวิจัยนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อ 1. ศึกษารูปแบบและวิธีการจัดการรับมือและการวางแผนขององค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น (อปท.) 2. เสริมสร้างศักยภาพการจัดการภัยพิบัติของท้องถิ่น และ 3. นำเสนอแนวทางการจัดการที่ยั่งยืนในบริบทพื้นที่ โดยใช้ระเบียบวิธีวิจัยเชิงคุณภาพในลักษณะกรณีศึกษา ควบคู่กับกระบวนการวิจัยแบบมีส่วนร่วม โดยเก็บข้อมูลจากองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นในจังหวัดเชียงราย กลุ่มผู้ให้ข้อมูลหลัก จำนวน 45 คน เครื่องมือวิจัย ประกอบด้วย แบบสัมภาษณ์กึ่งโครงสร้าง แนวคำถามสำหรับการสนทนากลุ่ม และแบบบันทึกการประชุมเชิงปฏิบัติการแบบมีส่วนร่วม วิเคราะห์ข้อมูลด้วยการวิเคราะห์เนื้อหา การวิเคราะห์เชิงประเด็น และการเปรียบเทียบข้ามกรณี

ผลการวิจัยพบว่า อปท. มีข้อจำกัดด้านบุคลากร งบประมาณ และระบบข้อมูล รูปแบบการจัดการภัยพิบัติขององค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นยังเน้นการตอบสนองหลังเกิดเหตุ แต่มีศักยภาพที่สำคัญจากความเข้มแข็งของชุมชนและมีภูมิปัญญาท้องถิ่น จากกระบวนการมีส่วนร่วมทำให้สามารถสังเคราะห์ได้เป็น โมเดลการจัดการเชิงบูรณาการ 4 ด้าน ได้แก่ 1. ระบบข้อมูลและการเตือนภัยล่วงหน้า 2. ศักยภาพบุคลากรและเครือข่ายท้องถิ่น 3. การบูรณาการภูมิปัญญาท้องถิ่นกับองค์ความรู้วิชาการ และ 4. การสร้างการมีส่วนร่วมและความตระหนักของชุมชน โดยโมเดลดังกล่าวสามารถนำไปพัฒนาและต่อยอดเป็นต้นแบบสำหรับพื้นที่อื่นในประเทศที่มีบริบทใกล้เคียงกัน

เอกสารอ้างอิง

กชกร วารินศิริรักษ์ และคณะ. (2568). การมีส่วนร่วมของชุมชนในการบริหารจัดการลำน้ำแม่แจ่มเชิงพุทธบูรณาการ. วารสารพุทธจิตวิทยา, 10(3), 490-499.

กมลชนก โภคารัตน์กุล และคณะ. (2568). การรับรู้และปรับตัวของเกษตรกรต่อการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศ กรณีศึกษาพื้นที่ตำบลไผ่สิงห์ อำเภอชุมแสง จังหวัดนครสวรรค์. วารสารวนศาสตร์ไทย, 44(2), 322-336.

เกรียงศักดิ์ โชควรกุล. (2563). แนวทางการบริหารจัดการทรัพยากรน้ำในภาวะภัยแล้งแบบบูรณาการ ของชุมชนบ้านนาฝาย ตำบลนาฝาย อำเภอเมือง จังหวัดชัยภูมิ. วารสารมนุษยศาสตร์และสังคมศาสตร์ มหาวิทยาลัยราชภัฏสุรินทร์, 22(2), 127-148.

ไกรชาติ ตันตระการอาภา และวิษณุพงค์ เกลี้ยงช่วย. (2558). การปรับตัวต่อสภาวะการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศด้วยวัฒนธรรมและประเพณีท้องถิ่น. วารสารศิลปศาสตร์ มหาวิทยาลัยแม่โจ้, 3(1), 121-138.

เฉลิมชนม์ วงศ์โสภา และคณะ. (2566). ปัจจัยที่มีอิทธิพลต่อความสามารถในการปรับตัวต่อการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศ ของเกษตรกรผู้เลี้ยงปลานิลในกระชัง จังหวัดอุบลราชธานี. วารสารวิจัยและส่งเสริมวิชาการเกษตร, 41(1), 185-199.

ธนพัต เต่าหอม และจักรกฤษณ์ จันทะคุณ. (2567). การพัฒนาหลักสูตรฝึกอบรมรับมือภัยแล้ง เพื่อเสริมสร้างความรู้และความตระหนักในการปรับตัวต่อการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศ สำหรับนักเรียนชั้นมัธยมศึกษาตอนปลาย. Journal of Modern Learning Development, 9(11), 491-504.

ธนาวรรณ พิณะเวศน์ และคณะ. (2567). การสร้างป่าครอบครัวเพื่อฟื้นฟูระบบนิเวศต้นน้ำป่าสัก และปรับตัวรับมือต่อการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศของเกษตรกร ตำบลหลักด่าน อำเภอน้ำหนาว จังหวัดเพชรบูรณ์. SciTech Research Journal, 7(3), 55-72.

บุผาชาติ จันทร์หอม. (2564). แนวทางการพัฒนาการมีส่วนร่วมของประชาชนในการจัดการน้ำสู่ความยั่งยืน. Journal of Roi Kaensarn Academi, 6(6), 341-356.

ปกิตน์ สันตินิยม. (2564). การบริหารจัดการน้ำตามหลักธรรมาภิบาล. วารสารมหาจุฬานาครทรรศน์, 8(1), 21-32.

ปิยะพงษ์ จันทร์กาวี และคณะ. (2565). ผลกระทบของการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศโลกต่อการเกิดฝนตกหนักใน อ.ปง และ อ.เชียงคำ จ.พะเยา. วิศวกรรมสารฉบับวิจัยและพัฒนา, 33(1), 61-77.

แพรวพรรณ ศิริเลิศ และกานต์รวี วิชัยปะ. (2568). การศึกษาศักยภาพในการบริหารจัดการภัยพิบัติของเทศบาลนครสุราษฎร์ธานี. รัฐศาสตร์สาร, 46(3), 60-96.

วรัชยา เชื้อจันทึก. (2566). การจัดการทรัพยากรน้ำแบบบูรณาการของหน่วยงานภาครัฐ: กรณีศึกษา ลุ่มน้ำลำตะคอง จังหวัดนครราชสีมา. วารสารรัฐศาสตร์และรัฐประศาสนศาสตร์, 14(1), 173-196.

ศิรินันต์ สุวรรณโมลี. (2559). การวิเคราะห์เครือข่ายทางสังคมในการรับมือกับเหตุแผ่นดินไหวของจังหวัดเชียงรายในปี 2557. วารสารวิจัยสังคมและปริทัศน์, 39(1), 109-145.

ศิริพงศ์ ปาลกะวงศ์ ณ อยุธยา. (2568). อุปสรรคและแนวทางในการกำหนดตัวชี้วัดด้านการตั้งถิ่นฐานและความมั่นคงของมนุษย์เพื่อการปรับตัวต่อการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศในประเทศไทย: การวิเคราะห์ด้วยกระบวนทัศน์สถาบันนิยมใหม่แนวสังคมวิทยา. วารสารการจัดการสิ่งแวดล้อมและความยั่งยืน, 21(2), 24-45.

สวัสดิ์ ไหลภาภรณ์ และคณะ. (2562). รูปแบบการจัดการภัยพิบัติน้ำท่วมของประชาชนและองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น. วารสารวิชาการคณะมนุษยศาสตร์และสังคมศาสตร์, 15(2), 2-19.

สำนักงานป้องกันและบรรเทาสาธารณภัยเชียงราย. (2567). รายงานสถานการณ์อุทกภัย และดินถล่ม ในพื้นที่จังหวัดเชียงราย ห้วงภัยระหว่างวันที่ 9 กันยายน 2567 ถึง วันที่ 9 ตุลาคม 2567. เชียงราย: สำนักงานป้องกันและบรรเทาสาธารณภัยเชียงราย.

สุวิชชญา จันทรปิฎก. (2567). ประชาคมอาเซียนกับความร่วมมือด้านการจัดการภัยพิบัติ. รัฐศาสตร์สาร, 45(2), 83-129.

Chaiwino, W. et al. (2025). Analysis of long-term rainfall trend and extreme in upper northern Thailand. Scientific Reports, 15, 33380.

Srivichai, M. (2025). Analyzing drought risks and impacts in the Kok river basin. Interdisciplinary Research Review, 20(1), 32-41.