แนวทางการเจริญอิทธิบาท 4 ในโพธิปักขิยธรรมเพื่อการบรรลุธรรม

บทคัดย่อ

การวิจัยเรื่อง ฉบับนี้มีวัตถุประสงค์ 3 ประการ ได้แก่ (1) เพื่อศึกษาอิทธิบาท 4 ในกรอบโพธิปักขิยธรรม (2) เพื่อศึกษาการบรรลุธรรมในคัมภีร์พระพุทธศาสนาเถรวาท และ (3) เพื่อนำเสนอแนวทางการเจริญอิทธิบาท 4 เพื่อการบรรลุธรรม การวิจัยเป็นการศึกษาเชิงคุณภาพแบบวิจัยเอกสาร โดยรวบรวมข้อมูลจากพระไตรปิฎก อรรถกถา และเอกสารวิชาการที่เกี่ยวข้อง แล้วนำมาวิเคราะห์และสังเคราะห์เชิงเนื้อหา พร้อมเรียบเรียงผลในลักษณะพรรณนาเชิงวิเคราะห์ ประชากรของการวิจัย ได้แก่ คัมภีร์และเอกสารทางพระพุทธศาสนาเถรวาทที่เกี่ยวข้องกับอิทธิบาท 4 และการบรรลุธรรม โดยคัดเลือกกลุ่มตัวอย่างแบบเจาะจงตามประเด็นเนื้อหา เครื่องมือที่ใช้ในการวิจัย ได้แก่ แบบบันทึกข้อมูลและกรอบการวิเคราะห์เชิงแนวคิด การวิเคราะห์ข้อมูลใช้วิธีการวิเคราะห์เนื้อหาและการสังเคราะห์เชิงตรรกะ

ผลการวิจัยพบว่า อิทธิบาท 4 อันประกอบด้วย ฉันทะ วิริยะ จิตตะ และวิมังสา เป็นหลักธรรมฝ่ายปฏิบัติที่มีบทบาทสำคัญต่อกระบวนการพัฒนาจิตเพื่อบรรลุธรรม โดยทำหน้าที่เกื้อหนุนการเจริญสมาธิและปัญญาอย่างเป็นระบบ ในด้านการบรรลุธรรม คัมภีร์พระพุทธศาสนาเถรวาทอธิบายถึงโลกุตตรธรรม 9 ประการ ได้แก่ มรรค 4 ผล 4 และนิพพาน 1 ซึ่งเป็นเป้าหมายสูงสุดของการปฏิบัติธรรม และในบางกรณีอาจนำไปสู่การบรรลุอภิญญา 6 อันเป็นผลพลอยได้จากการพัฒนาจิตขั้นสูง งานวิจัยนี้เสนอรูปแบบการเจริญอิทธิบาท 4 ภายใต้ชื่อ “CVCV Model” ซึ่งบูรณาการฉันทะ (Chanda) วิริยะ (Viriya) จิตตะ (Citta) และวิมังสา (Vimamsa) เข้ากับหลักสติปัฏฐาน สัมมัปปธาน โพชฌงค์ และมรรคมีองค์ 8 เพื่อเสริมสร้างกระบวนการบรรลุธรรมอย่างเป็นองค์รวม องค์ความรู้ที่ได้มีคุณค่าทั้งเชิงทฤษฎีและเชิงประยุกต์ สามารถใช้เป็นกรอบในการพัฒนาหลักสูตร            การฝึกอบรมจิตใจ และการส่งเสริมคุณธรรมในระดับบุคคลและสังคม เพื่อมุ่งสู่การบรรลุธรรมอย่างมั่นคงและยั่งยืน