พุทธศิลป์ที่ปรากฏในพระอุโบสถตามแนวสุนทรียศาสตร์

บทคัดย่อ

การวิจัยครั้งนี้มีวัตถุประสงค์ 4 ประการ ได้แก่ 1) ศึกษาแนวคิดเกี่ยวกับพุทธศิลป์และสุนทรียศาสตร์            2) ศึกษาลักษณะและองค์ประกอบของพุทธศิลป์ที่ปรากฏในพระอุโบสถ 3) วิเคราะห์พุทธศิลป์ในพระอุโบสถตามแนวคิดสุนทรียศาสตร์ และ 4) เสนอองค์ความรู้ใหม่เกี่ยวกับบทบาทของพุทธศิลป์ในฐานะพื้นที่เชื่อมโยงระหว่างศาสนา ศิลปะ และบริบททางสังคม การวิจัยนี้เป็นการวิจัยเชิงคุณภาพ ใช้วิธีการวิเคราะห์ข้อมูลเอกสารจากพระไตรปิฎก ตำราประวัติศาสตร์ศิลปะ และเอกสารที่เกี่ยวข้อง ควบคู่กับการสัมภาษณ์เชิงลึกผู้ให้ข้อมูลสำคัญจำนวน 15 รูป/คน ประกอบด้วยพระสังฆาธิการ นักประวัติศาสตร์ศิลป์ และผู้เชี่ยวชาญด้านวัฒนธรรม ข้อมูลทั้งหมดได้รับการวิเคราะห์เชิงเนื้อหาเพื่อค้นหาความสัมพันธ์ระหว่างพุทธศิลป์ สุนทรียศาสตร์ และวิวัฒนาการของพระอุโบสถไทย

ผลการวิจัยพบว่า พุทธศิลป์มิได้เป็นเพียงการสร้างสรรค์ความงามทางกายภาพ หากแต่เป็นกระบวนการสื่อสารความหมายทางศาสนาและสังคมผ่านองค์ประกอบทางสถาปัตยกรรม ประติมากรรม และจิตรกรรม           โดยสถาปัตยกรรมสะท้อนแนวคิดจักรวาลวิทยา ประติมากรรมสะท้อนพุทธลักษณะอุดมคติ และจิตรกรรมทำหน้าที่ถ่ายทอดหลักธรรมและแนวทางการดำเนินชีวิต ทั้งนี้ พุทธศิลป์ดำรงอยู่ภายใต้พลวัตของสุนทรียศาสตร์ 3 แนวคิด ได้แก่ วัตถุนิยมที่เน้นกฎเกณฑ์และสัดส่วนทางศิลปกรรม จิตนิยมที่ให้ความสำคัญกับประสบการณ์แห่งศรัทธา และสัมพัทธนิยมที่อธิบายการเปลี่ยนแปลงของความงามตามบริบททางประวัติศาสตร์และสังคม นอกจากนี้ การศึกษาพบว่าพุทธศิลป์ในพระอุโบสถสมัยรัชกาลที่ 1–5 มีการปรับเปลี่ยนอย่างต่อเนื่องเพื่อสอดรับกับยุทธศาสตร์ของรัฐและบริบทโลก องค์ความรู้ใหม่จากการวิจัยนำเสนอผ่าน “AESR Model” ซึ่งอธิบายบทบาทของพุทธศิลป์ใน 4 มิติ ได้แก่ A: Aesthetics as a Medium (สุนทรียภาพในฐานะสื่อกลางสู่ธรรมะ)            E: Elevation of Spirit (การยกระดับจิตวิญญาณ) S: Symbolic Meaning of State (สัญลักษณ์แห่งรัฐ) และ R: Reflection of National Strategy (ภาพสะท้อนยุทธศาสตร์ชาติ) ผลการวิจัยชี้ให้เห็นว่าความงามในพุทธศิลป์ไทยเป็นสุนทรียศาสตร์เชิงพลวัตที่บูรณาการหลักธรรม ระเบียบช่าง และบริบททางสังคมการเมือง โดยพระอุโบสถทำหน้าที่เป็นทั้งพื้นที่แห่งการพัฒนาจิตใจและพื้นที่เชิงสัญลักษณ์ในการสร้างอัตลักษณ์ของชาติ