พุทธปรัชญาเถรวาทที่ปรากฏในวรรณกรรมประเภทนิราศของสุนทรภู่ ที่มีอิทธิพลต่อสังคมไทย

บทคัดย่อ

การวิจัยนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อ (1) ศึกษาวรรณกรรมประเภทนิราศของสุนทรภู่ (2) ศึกษาพุทธปรัชญาเถรวาทที่ปรากฏในวรรณกรรมประเภทนิราศของสุนทรภู่และอิทธิพลที่มีต่อสังคมไทย (3) วิเคราะห์สารัตถะของพุทธปรัชญาเถรวาทที่สะท้อนผ่านวรรณกรรมประเภทนิราศของสุนทรภู่ และ (4) นำเสนอองค์ความรู้เกี่ยวกับการประยุกต์ใช้พุทธปรัชญาเถรวาทจากวรรณกรรมเพื่อการพัฒนาสังคมไทย การวิจัยครั้งนี้เป็นการวิจัยเชิงคุณภาพ โดยใช้การวิจัยเอกสาร ร่วมกับการสัมภาษณ์เชิงลึก ผู้ให้ข้อมูลสำคัญ จำนวน 9 รูป/คน ซึ่งเป็นผู้เชี่ยวชาญด้านวรรณคดีไทย พระพุทธศาสนา และพุทธปรัชญา เครื่องมือที่ใช้ในการวิจัย ได้แก่ แบบวิเคราะห์เอกสารและแบบสัมภาษณ์กึ่งโครงสร้าง ตรวจสอบความน่าเชื่อถือของข้อมูลด้วยการตรวจสอบแบบสามเส้า และวิเคราะห์ข้อมูลด้วยการวิเคราะห์เนื้อหา และการสังเคราะห์เชิงตีความ

ผลการวิจัยพบว่า วรรณกรรมประเภทนิราศของสุนทรภู่ ได้แก่ นิราศเมืองแกลง นิราศพระบาท และ นิราศอิเหนา มิได้มีคุณค่าเพียงในฐานะวรรณศิลป์ หากยังทำหน้าที่เป็นบันทึกทางสังคมและวัฒนธรรมที่สะท้อนโลกทัศน์ทางพระพุทธศาสนาอย่างลุ่มลึก หลักพุทธปรัชญาเถรวาทที่ปรากฏเด่นชัด ได้แก่ พรหมวิหาร 4           ซึ่งส่งเสริมความเมตตา ความเอื้ออาทร และการอยู่ร่วมกันอย่างสันติ ไตรลักษณ์ ซึ่งชี้ให้เห็นความไม่เที่ยง                 ความเป็นทุกข์ และความไม่มีตัวตนอันนำไปสู่การปล่อยวาง และกามคุณ 5 ซึ่งสะท้อนการรู้เท่าทันความยึดติดในอารมณ์และประสาทสัมผัส โดยอธิบายผ่านมิติของอัสสาทะ อาทีนพ และนิสสรณะ องค์ความรู้ที่ได้จากการสังเคราะห์นำไปสู่การพัฒนา “CDP Model” ซึ่งประกอบด้วย 3 มิติ ได้แก่ (การสร้างสังคมคุณธรรม)                   (การพัฒนาจิตใจตามหลักพุทธปรัชญา) และ (การส่งเสริมการเรียนรู้ผ่านวรรณกรรม) โดยเป็นกรอบแนวคิดที่สามารถประยุกต์ใช้ในการบูรณาการวรรณกรรมกับหลักพุทธปรัชญาเพื่อพัฒนาคุณธรรม การศึกษา และความเข้มแข็งของสังคมไทยอย่างยั่งยืน