พระพุทธเจ้าสามารถทำการเบียดเบียนทางวาจาได้หรือไม่?

บทคัดย่อ

การศึกษานี้มุ่งศึกษาปัญหาว่าด้วยการเบียดเบียนทางวาจาของพระพุทธเจ้า โดยพิจารณากรณีมาคันทิยาในอรรถกถาธรรมบท ซึ่งเป็นข้อมูลชั้นทุติยภูมิ และนำหลักเกณฑ์จากวาจาสูตรและอภัยราชกุมารสูตรในพระไตรปิฎก ซึ่งเป็นข้อมูลชั้นปฐมภูมิ มาใช้ในการวิเคราะห์และตรวจสอบลักษณะการใช้วาจาดังกล่าว              ผลการศึกษาพบว่า ลักษณะการใช้วาจาของพระพุทธเจ้าในกรณีมาคันทิยาตามที่ปรากฏในอรรถกถาธรรมบทมีความแตกต่างจากหลักการใช้วาจาที่ปรากฏในพระไตรปิฎก กล่าวคือ วาจาในกรณีดังกล่าวก่อให้เกิดผลกระทบต่อบุคคลสองฝ่าย โดยฝ่ายหนึ่งได้รับผลในทางกุศลจนสามารถบรรลุธรรม ขณะที่อีกฝ่ายหนึ่งเกิดความอาฆาตพยาบาท อันเป็นผลในทางโทษ และพระพุทธเจ้าทรงเลือกดำเนินการโดยให้น้ำหนักแก่ผลประโยชน์ที่เกิดขึ้นแก่อีกฝ่ายหนึ่ง แม้จะมีผลเสียเกิดขึ้นแก่บุคคลอีกฝ่ายก็ตาม

เมื่อพิจารณาหลักการในอภัยราชกุมารสูตร พบว่า พระพุทธเจ้าทรงมีหลักในการยับยั้งและพิจารณาก่อนตรัส โดยมิได้มุ่งเพียงผลประโยชน์ที่จะเกิดขึ้น แต่ทรงคำนึงถึงความเหมาะสมของวาจาและผลที่จะเกิดขึ้นโดยรอบด้าน หลักดังกล่าวสอดคล้องกับแนวคิดเรื่อง “โกสัลละ” ซึ่งหมายถึงความฉลาดรอบรู้ในเหตุแห่งความเจริญ เหตุแห่งความเสื่อม และวิธีการแก้ไขสถานการณ์ ดังนั้น เมื่อพิจารณาร่วมกับโอวาทปาติโมกข์ซึ่งให้ความสำคัญกับการไม่ทำบาป จึงเห็นได้ว่าเหตุแห่งความเสื่อมเป็นปัจจัยที่ไม่ควรถูกละเลย แม้ว่าวาจานั้นจะก่อให้เกิดประโยชน์แก่บุคคลบางฝ่ายก็ตาม องค์ความรู้จากการศึกษาจึงชี้ให้เห็นว่า การใช้วาจาของพระพุทธเจ้าตามหลักพระไตรปิฎกมีลักษณะเป็นการประเมินประโยชน์และโทษอย่างสมดุล และหากสถานการณ์มีแนวโน้มก่อให้เกิดโทษใหม่ พระองค์ย่อมทรงยับยั้งไม่ให้โทษนั้นเกิดขึ้น ดังนั้น ลักษณะการใช้วาจาตามกรณีมาคันทิยาในอรรถกถาธรรมบทจึงไม่สอดคล้องกับหลักเกณฑ์การใช้วาจาที่ปรากฏในพระไตรปิฎก